Założycielom i na stulecie, czyli pomniki w polskich ogrodach zoologicznych

Ostatnio przedstawiliśmy Wam leksykon najważniejszych postaci w historii polskich i światowych ogrodów zoologicznych (stale uzupełniany!), dziś natomiast poszukamy w polskich ogrodach zoologicznych pomników i tablic pamiątkowych, poświęconych ważnym postaciom i wydarzeniom z dziejów danej placówki, zostajemy zatem w temacie historycznym, a i wybitnych postaci związanych z ogrodami zoologicznymi nie zabraknie!

Czym jest pomnik?

Zanim jednak zaczniemy szukać pomników w ogrodach zoologicznych, warto sprecyzować, czego w ogóle szukamy :). Słownik języka polskiego mówi:

Pomnik: dzieło rzeźbiarskie lub architektoniczno-rzeźbiarskie w formie posągu, płyty itp., wzniesione dla upamiętnienia, uczczenia osoby lub zdarzenia.

Dla nas szczególnie istotna jest ostatnia część definicji, która odróżnia pomnik od innych rzeźb. Wszelakich rzeźb jest bowiem w naszych ogrodach zoologicznych co niemiara – podczas naszych wojaży zwracamy na nie szczególną uwagę i do tej pory naliczyliśmy ich już pół setki – nimi jednak zajmiemy się w kolejnym artykule, gdy spróbujemy wybrać, która z rzeźb znajdujących się w naszych zoo jest najciekawsza (chętnie wysłuchamy też Waszych typów i propozycji). Dziś natomiast będzie tylko o pomnikach – tych, jak się okazuje, jest znacznie mniej, są też zdecydowanie mniej wyszukane w formie. Jak na razie udało nam się zlokalizować sześć obiektów, które można określić mianem pomników – co ciekawe, aż cztery z nich to typowe głazy, których tysiące rozsianych jest po całej Polsce, jeden to kamienna płyta z wygrawerowanym napisem, ostatni zaś – wyjątkowy w całym towarzystwie – to słynny lew z poznańskiego Starego Zoo, upamiętniający Roberta Jaeckla. Ciekawie wygląda także klasyfikacja pomników w zoo ze względu na ich przeznaczenie – aż cztery upamiętniają założycieli bądź pierwszych dyrektorów danego ogrodu (w trzech przypadkach to to samo!),  dwa zaś postawiono z okazji… stulecia danego zoo (Wrocław, Poznań) a jeden – z okazji dwustulecia! Przyjrzyjmy się zatem bliżej całej szóstce!

ZOO WROCŁAW – tablica upamiętniająca stulecie założenia zoo

Zoo Wrocław - tablica upamiętniająca stulecie założenia zoo

Tablica ta znajduje się na ładnie zagospodarowanym kwietniku, między mapą zoo a wielkim pasikonikiem, tuż przed wybiegiem sawanny afrykańskiej, naprzeciwko głównego wejścia do zoo. Jest to stosunkowo nieduża (około metr na niecały metr) kamienna płyta, na której wyryty jest napis:

Wrocławski Ogród Zoologiczny Otwarty 10 lipca 1865 Powiększony i odbudowany decyzją prezydium rządu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej Stulecie swego istnienia i działalności kulturalno-oświatowej tablicą upamiętniony

A na końcu data postawienia pomnika – 10 lipca 1965, czyli dokładnie w stulecie założenia zoo!

Tablica pamiątkowa w zimowej scenerii

NOWE ZOO POZNAŃ – tablica upamiętniająca stulecie założenia zoo i otwarcie Nowego Zoo

Nowe Zoo Poznań - tablica upamiętniająca stulecie założenia zoo i otwarcie Nowego Zoo

Całkiem sporych rozmiarów głaz (niecały metr wysokości) znajduje się kilkanaście metrów przed głównym wejściem do Nowego Zoo, z prawej strony patrząc w kierunku wejścia. Na głazie znajduje się tablica upamiętniająca aż trzy wydarzenia! – XXX-lecie PRL-u – setną rocznicę założenia poznańskiego ogrodu zoologicznego – otwarcie w setną rocznicę założenia starego ogrodu Nowego Zoo nad Maltą. Nieźle – trzy pomniki w jednym! Na tablicy znajduje się jeszcze wzmianka, iż nowe zoo budowane jest „staraniem społeczeństwa polskiego. Głaz postawiono we wrześniu 1974 roku.

Mamy wrażenie, że wiele osób nawet nie zauważa, iż tuż przed wejściem znajduje się głaz z tablicą pamiątkowa... Na szczęście Tadeusz pamięta!

ZOO PŁOCK – głaz upamiętniający założyciela i pierwszego dyrektora zoo, Tadeusza Borkowskiego

Zoo Płock - głaz upamiętniający założyciela i pierwszego dyrektora zoo, Tadeusza Borkowskiego

Pomnik, upamiętniający założyciela i pierwszego dyrektora płockiego zoo, Tadeusza Borkowskiego, znajduje się naprzeciwko słoniarni, zaraz za wejściem do zoo. Ma on formę niewielkiego (około metrowego) głazu, na którym znajduje się imię i nazwisko dyrektora zoo oraz daty jego urodzenia i śmierci, a także łacińska maksyma Vita brevis, ars longa („Krótkie życie, długa sztuka”) i krótka informacja o tym, kim był Tadeusz Borkowski:

Założyciel płockiego zoo. Płocczanin, miłośnik przyrody, wychowawca młodzieży.

Pomnik odsłonięto w 2008 roku, a podczas uroczystości obecne były córki Tadeusza Borkowskiego – Zofia Źrebiec i Maria Radomska.

ZOO GDAŃSK-OLIWA – głaz upamiętniający założyciela i pierwszego dyrektora zoo, Michała Massalskiego

ZOO GDAŃSK-OLIWA - głaz upamiętniający założyciela i pierwszego dyrektora zoo, Michała Massalskiego

Zoo Gdańsk-Oliwa - głaz upamiętniający założyciela i pierwszego dyrektora zoo, Michała Massalskiego

Zdecydowanie największy pomnik w naszym zestawieniu – prawie cztery metry wysokości i kilka ton wagi, czyli potężny głaz narzutowy, który… znaleziono w dole na łące, tuż za wybiegiem kobów – już poza ekspozycyjną częścią ogrodu – dokładnie tam, gdzie w przyszłości ma znaleźć się… wybieg lwów!

Staw, który znajdzie się w centrum przyszłego wybiegu lwów - to tu odnaleziono wielki głaz narzutowy!

Głaz zdecydowano się przenieść na teren ogrodu i wykorzystać jako… pomnik założyciela i pierwszego dyrektora zoo w Oliwie, Michała Massalskiego! Na głazie znajduje się tablica pamiątkowa z informacją o dyrektorze. Głaz znajduje się przy alejce między wybiegami kopytnych a wybiegiem słoni.

Z lewej wybieg słoni

Ze względu na charakterystyczny kształt i rozmiary bywa on atrakcyjnym obiektem wspinaczkowym dla co bardziej sprawnych i nierozsądnych zarazem zwiedzających, co zdarzyło nam się kiedyś zauważyć podczas spaceru po zoo…

OGRÓD ZOOBOTANICZNY TORUŃ – głaz upamiętniający założyciela toruńskiego zoo, Johanna Gottlieba Schultza

Ogród Zoobotaniczny Toruń - głaz upamiętniający założyciela toruńskiego zoo, Johanna Gottlieba Schultza

Głaz narzutowy z napisem upamiętniajacym twórcę ogrodu – Johanna Gottlieba Schultza – znajduje się tuż przy ścieżce wiodącej do ptaszarni, w centralnej części ogrodu. Jest to całkiem masywny, ponadmetrowy głaz, z charakterystyczną figurką ptaka na szczycie: Pomnik Schultza upamiętnia zarazem dwusetną rocznicę założenia zoo, powstał bowiem w 1997 roku  (pamiętajmy jednak, że toruńskie zoo jest ogrodem zoologicznym w ścisłym tego słowa znaczeniu dopiero od 1965!). Na głazie znajduje się ponadto informacja o twórcach pomnika, którymi są:

Spadkobiercy idei i miłośnicy przyrody.

Co ciekawe, w zoo znajduje się także grobowiec Schultza – nieopodal pomnika, przy ścieżce wiodącej do dyrekcji zoo.

STARE ZOO POZNAŃ – Pomnik upamiętniający Roberta Jaeckla

Pomnik upamiętniający Roberta Jaeckla dłuta wybitnego rzeźbiarza berlińskiego A. Gaula, odsłonięty w roku 1910

Wyjątkowy pomnik w naszym zestawieniu – jedyny, który nie jest głazem czy tablicą pamiątkową, a przy tym najważniejsza i zarazem najstarsza rzeźba poznańskiego Starego Zoo, poza tym jako jedyna z aż ośmiu rozsianych na terenie całego zoo rzeźb spełnia funkcje pomnika – kamienny lew na postumencie poświęcony jest bowiem pamięci Roberta Jaeckla, przewodniczącego Stowarzyszenia „Ogród Zoologiczny” i wybitnego organizatora zoo (a w praktyce także pierwszego dyrektora poznańskiego zoo) w latach 1881-1907, który zmarł po długiej i ciężkiej chorobie 13 maja 1907 roku. Mimo, iż Jaeckel nie miał przyrodniczego wykształcenia i nie zawsze orientował się w wymaganiach życiowych zwierząt, a jego działalność miała dość autokratyczny charakter, jego zasługi dla rozwoju poznańskiego zoo są ogromne i niezaprzeczalne, a on sam cieszył się ogromną sympatią i szacunkiem mieszkańców miasta.

Płaskorzeźba głowy Roberta Jaeckla, z poświęconego jego pamięci pomnika

Nie dziwi zatem fakt, że zaraz po śmierci Jaeckla postanowiono wznieść na terenie zoo pomnik upamiętniający jego ogromne zasługi. Powołano komitet mający się tym zająć, a wykonanie pomnika zlecono najwybitniejszemu w owych czasach rzeźbiarzowi zwierząt, Augustowi Gaulowi (1869-1921), którego pracownia mieściła się w Berlinie. Uzgodniono z nim, że pomnik będzie zdobiła odlana z brązu statua lwa, umieszczona na cokole z odpowiednim napisem. Taka koncepcja pomnika wywołała jednak niezwykle ostry sprzeciw nie tylko wielu członków Stowarzyszenia, lecz także obywateli Poznania – nie do pomyślenia było wówczas, że pomnik poświęcony czyjejś pamięci może przedstawiać coś innego, aniżeli osobę, o której uczczenie w danym przypadku chodzi. Pomimo tak poważnych oporów, komitet zdołał jednak swój plan zrealizować, choć lwa wykonano ostatecznie nie z brązu, a z kamienia.

Lew z lewego profilu…
I z prawego…

To, iż wykonanie pomnika powierzono tak znakomitemu artyście, jakim był Gaul, wiązało się z prowadzoną w owym czasie niezwykle ostrą kampanią przeciwko niskiemu poziomowi estetycznemu pomników i rzeźb, którymi ówczesne władze „upiększały” Poznań. Niezwykle obrazowo pomnik autorstwa Gaula został opisany w książce Ogród zoologiczny w Poznaniu. Dzieje i perspektywy rozwoju.Czytamy tam:

Lew, opracowany przez Gaula, przedstawia zwierzę mniej więcej naturalnej wielkości, oparte przednimi łapami o niski stopień i zdające się z majestatycznym spokojem patrzeć w dal. Znakomity obserwator zwierząt, jakim był niewątpliwie artysta, uchwycił bardzo trafnie charakterystyczne cechy modelu, posługując się możliwie prostymi środkami. Dlatego też, dążąc do impresjonistycznego potraktowania całości, zrezygnował z uwydatniania szczegółów.

Zgadzamy się w zupełności! Odsłonięcie pomnika nastąpiło w maju 1910 roku. Na kamiennym cokole widnieje z jednej strony medalion z płaskorzeźbą Roberta Jaeckla, a z drugiej napis w języku niemieckim: „Założycielowi Zwierzyńca na pamiątkę”. Chociaż treść tego napisu mija się z prawdą, to jednak odzwierciedla opinię, jaką u poznańskiego społeczeństwa cieszył się zmarły. Miękki materiał cokołu ulegał niestety bardzo szybko wietrzeniu, tak że już dziesięć lat później napis był prawie zupełnie nieczytelny. Co ciekawe, w 1974 roku na cokole zawieszono tablicę, upamiętniającą stulecie istnienia zoo. Pomnik ustawiono nieco na południe od wejścia do zoo, na tle ściany zieleni (pomiędzy obecnym wejściem a basenem żółwi sępich). Dzisiaj pomnik stoi na terenie zoo, bezpośrednio przed gmachem Muzeum Wiedzy o Środowisku.

I widziany z tyłu…

Statyczne, świadomie rezygnujące z wszelkiego efekciarstwa dzieło Gaula, zostało ocenione przez społeczeństwo poznańskie na ogół krytycznie, gdyż sposobem ujęcia odbiegało zbyt daleko od przyjętego wówczas szablonu. Toteż gaulowskiemu „cielęciu”, jak się często pogardliwie wyrażano, przeciwstawiano z uznaniem i podziwem kiczowatego lwa z tzw. lwiego pomnika – Pomnika nachodzkiego (Löwendenkmal), wzniesionego na Placu Wolności w 1869 roku (pomnik zburzono 50 lat później). Nie ma wątpliwości – lew Gaula jest zdecydowanie ciekawszy znacznie mniej pretensjonalny. Warto dodać, iż niemal identyczny pomnik autorstwa Augusta Gaula znajduje się w Alten Nationalgalerie w Berlinie – tyle, że figura lwa jest odlana z brązu…

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s