„Nowe Ateny Albo Akademia Wielkiej Sciencyi Pełna”. Wprowadzenie

Nie o wszystkich zwierzętach wszystko wiemy. To oczywista oczywistość, ogrom różnego rodzaju żyjątków na świecie jest bowiem dla nas niepojęty. Każdy zwierzomaniak podczas poszukiwania informacji o różnych stworach szuka w różnych źródłach, a czasem trafia się na źródła iście niepojęte…

Nas, jako filologów, szczególnie zajmują wszelkiego rodzaju dzieła w jakikolwiek sposób związane z literaturą i kulturą, wiadomo – jedne mniej, drugie bardziej. Kiedy jednak czystym przypadkiem trafiliśmy pierwszy raz od kilku lat (ostatnio zetknęliśmy się z owym dziełem na studiach) na Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego, postanowiliśmy się zagłębić w pewne działy tej jednej z najsłynniejszych polskich encyklopedyj.

Encyklopedia pierwsza – ale jaka!

Nowe Ateny to pierwsza polska encyklopedia powszechna, która spisana została w pierwszej połowie XVIII wieku przez księdza Benedykta Chmielowskiego. Co ciekawe, encyklopedia nie została spisana w porządku alfabetycznym, tylko tematycznym. Chmielowski przedstawia swoim czytelnikom wiele prawd niemalże objawionych i chociaż oczytania i wiedzy mu ująć nie można, to ile warte jego prawdy, zaraz się przekonamy… Warto wspomnieć, że od razu po wydaniu encyklopedia została poddana iście miażdżącej krytyce i była jej poddawana przez następne -lecia. Wskazywano, że Nowe Ateny są idealnym obrazem ciemnoty czasów saskich… I chociaż trudno się z krytyką nie zgodzić, uciecha, jaką mamy dziś czytając dzieło Chmielowskiego jest niewspółmierna do wszelkiego oburzenia :).

Mundi Subterranei - jedno z głównych źródeł dla ks. Chmielowskiego

Mundi Subterranei - jedno z głównych źródeł dla ks. Chmielowskiego

Znajdziemy tu rozdziały religijne: O Raju Ziemskim – czy i gdzie jest?; Świat na wiosnę od Boga stworzony. Z ciekawostek można dowiedzieć się tutaj, iż „Są i tacy Authores, którzy na ziemi nie mogąc Rajowi znaleźć miejsca, na powietrzu go lokują nad górami łokci piętnaście”.

O czarnoksięstwie, duchach, upiorach i pogaństwie: Zła wiara i ofiara albo sciencyja o bożkach pogańskich; O opętanych; O upierach; Remedia święte przeciw czarom i czartom. Z ciekawostek dowiadujemy się na przykład, jakich ziół nie lubi czart, a są wśród nich: „piwonia, według Pliniusza Lib. 25. cap. 4; Szakłaka gałąska zawieszona przy obyściu, według Dioscoridesa; knafliczki ziele, według Apulejusza, z których ziół kompiel zrobiona, albo je mając przy sobie, w domu, wprzód poświęciwszy, może na czary być remedium.”.

O ludziach i ich przymiotach: …O ludziach mirabillia: O Gigantach, o Pigmejczykach, extra ordynaryjnej mocy osoby…, Abrys żywy nie żywych. Memoryjał alfabetyczny osób pamiętania lubo też zapomnienia godnych…. Szczególnie z Mirrabiliów dowiadujemy się ciekawych rzeczy:

„Chalcydycka w Eubei sto synów miała z Mężem”.

„Małgorzata Florenciusza, Hrabi Hollandyi, razem wydała na świat 365, to jest ile dni w roku dzieci”.

„Filetas niejaki, że bardzo był letki, tedy żeby go wicher niepodnosił, ołowiane u nóg nosił kule”.

„W Prowincji Parraguey w Pervacum Królestwie Nowego Świata, znajdują się ludzie bez przodu i tyłu głowy, mając ją spłaszczoną jak półmisek”.

„Na górach indyjskich znajdują się ludzie z głowami psiemi y głosem psim, alias szczekaniem”.

Giganci odznaczali się wzrostem gigantycznym!

Giganci odznaczali się wzrostem gigantycznym!

O wszechświecie: O astronomii, astrologii i prognostykach; Astrologia. Co znaczą fizjonomiczne znaki w człowieku. Jest to część szczególnie ciekawa, możemy się bowiem dowiedzieć, że…

„Włosy miętkie, znaczą Człeka bojażliwego, bo mają podobieństwo z szerścią bojażliwych Zwierząt, Jelenia, Zaiąca, Owcy”.

„Twarz długa zbytnie znamienuje w Człeku lenistwo, płochość, serce bojaźliwe”.

Twarze piegowate, nakrapiane, plamiste, mają podobieństwo z pstremi tygrysami, znaczą też Człeka chytrego, sztucznego, zdradzieckiego”.

„Zęby rzadkie ominuią krótkość życia, e contra gęste, mocne, są znakiem mocnej Konstytucji i dłuższego życia”.

Dowiemy się też wiele o miastach polskich w dziale Cucołowce oraz zagranicznych w Nowych Peregrynatach poświęconych różnym częściom świata.

Animalia nieprawdopodobne!

Nas jednak najbardziej interesować będą inne działy. Działy poświęcone zwierzętom. A, trzeba przyznać, ksiądz Chmielowski im miejsca nie żałuje, wiele zwierząt opisuje szczegółowo, uważnie i dokładnie, innym jednak miejsca wiele nie poświęca uważając to za zbyteczne. Co najciekawsze, znajdziemy tu zwierzęta pospolite, egzotyczne, ale także i takie, które „niewielu widziało”…

Część wprowadzająca do tematyki animalistycznej  to Nowy Zwierzyniec, Wybornych Tylko i Osobliwych Zwierząt Pełny .

Następnie Chmielowski raczy nas takimi rozdziałami, jak:

O zwierzętach. Czy wszystkie zwierzęta były w korabiu Noego? (otóż już na wstępnie możemy odpowiedzieć – NIE!)

Ptactwo. Ptactwo wieszcze.

Reptilia – to jest rzeczy czołgające się po ziemi.

Pszczoły, mrówka. O wodnych zwierzętach naturalna sciencyja.

Będziemy stopniowo zapoznawać Was z, nazwijmy go, „Bestiariuszem” ks. Chmielowskiego (przekonacie się, że spis ów miejscami ma z bestiariuszem bardzo wiele wspólnego…). Dowiecie się informacji o zwierzętach, z jakimi nie spotkaliście się nigdzie indziej – i z jakimi nigdzie indziej się już nie spotkacie. Wierzcie nam – warto!

A aby dać Wam maleńką próbkę tego, czego możecie się spodziewać, prezentujemy wykonaną przez nas tabliczkę z opisem „konia morskiego” – mogłaby się taka znaleźć i w Waszym zoo! 🙂

Koń morski

Koń morski

Pierwsza część – już niedługo. Zapraszamy!

Reklamy

6 comments on “„Nowe Ateny Albo Akademia Wielkiej Sciencyi Pełna”. Wprowadzenie

  1. Koni morskich mamy w naszych wiwariach dostatek. Ale czy doczekamy kiedyś takich bestyi jak catopieba albo mumerus?

  2. Yyyy… no nie wiem, jak inni, ale ja to trochę ślepa jestem i tekstu na tabliczce o koniu morskim niedowidzę… A nie powiększa się. Czemu się nie powiększa?

  3. Ciekawy i świetnie napisany tekst. Czekam na kolejne części. Najbardziej chciałbym artykuł o mumerusie, bowiem bardzo ciekawi mnie to zwierzę

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s